Fagel & Paestum

Deze update consolideert de nieuwe informatie ná v2.79/V4.9 zonder de vier objectlijnen opnieuw samen te voegen. Twee netwerkverbindingen zijn inhoudelijk belangrijker geworden: J.J. Oortman ↔ Josephus Augustus Knip is nu als concrete Parijse leerlijn te formuleren, en Hendrik baron Fagel de jonge (1765–1838) ↔ Paestum is als historische Grand-Tourverbinding aantoonbaar. Dat laatste verhoogt de onderzoekswaarde van de kaarttekst “Coll. Baron Fagel” bij Buffels/Paestum, maar vormt nog geen object-specifiek provenancebewijs.

Dit is een tentoonstellingscatalogus, geen veilingcatalogus. Op p. 16 staat nr. 153 van J.A. Knip:

“de overblijfselen van de Stad Paestum, in de verte het Dorp Capaccio in het Napelsche, met Buffels en ander Vee.”

Daar direct onder volgen nr. 154: eene Weide met drie Koebeesten en nr. 155: eene Boerewoning met verschillend Vee, te Vugt bij ’s Hertogenbosch.

Overzichtsfoto huidige object.

Macro signatuur; glans/craquelé beperken de leesbaarheid.

Onderzoeksfunctie: overzicht voor compositie/topografie/provenance; macro voor vergelijking met zekere J.A. Knip-signaturen en latere materiaaltechnische beoordeling.

Hendrik baron Fagel (1765–1838) kan het Paestum-schilderij rechtstreeks of kort na de Haagse tentoonstelling van 1833 hebben verworven.

• Het Paestum-werk is gedocumenteerd in Amsterdam 1832 als cat. nr. 177 en in Den Haag 1833 als cat. nr. 153; in 1833 wordt expliciet “met Buffels en ander Vee” vermeld.
• Hendrik Fagel woonde vanaf 1827 tot zijn dood in 1838 aan de Lange Vijverberg 14 in Den Haag.
• Fagel was aantoonbaar actief als kunstkoper en bemiddelaar; in 1825 kocht hij bijvoorbeeld schilderijen van J.C. Schotel en verkocht die hetzelfde jaar door aan de Prins van Oranje.
• Fagel had Paestum zelf in februari 1787 bezocht tijdens zijn Grand Tour en was sterk geïnteresseerd in ruïnes, pittoreske landschappen en kunstaankopen.
• In het Nationaal Archief bestaan precies voor deze periode een testament uit 1833 (inv. 203) en nalatenschapsstukken uit 1838 (inv. 204). Deze twee stukken zijn nu de belangrijkste primaire controle voor de aankoop-/erfroute.

Niet bewezen: er is nog geen gevonden rekening, aankoopnotitie, tentoonstellingsaantekening of boedelinventaris waarin J.A. Knip/Paestum letterlijk aan Hendrik Fagel wordt gekoppeld.

Inv.nr. 204 is niet alleen aanwezig, maar door het Nationaal Archief expliciet gemarkeerd als digitaal beschikbaar. De inventaris beschrijft het als: “Notariële acte en andere stukken betreffende de nalatenschap van Hendrik baron Fagel”, 1838, 2 stukken.

Doel bij ontsluiting: zoeken naar inventaris / boedelstaat / taxatie / verdeling en specifiek naar woorden of omschrijvingen als Knip, Paestum, Capaccio, Italië/Italiaansch landschap, tempel(s), ruïne(s), buffels, vee, schilderij(en), kabinetstuk, tableau/tableaux, aquarel/gouache, en passende maatvoering.

Bij verder vergelijken van de Fagel-inventaris blijkt dat het Nationaal Archief bij oudere Hendrik Fagel-nalatenschappen expliciet termen gebruikt als “notariële acten, inventaris en rekening”. Bij onze Hendrik baron Fagel (1765–1838), inv. 204, staat alleen “Notariële acte en andere stukken betreffende de nalatenschap”.

Daarom is het niet bewezen dat inv. 204 een boedelinventaris of schilderijenlijst bevat. De bron blijft zeer belangrijk, maar de kans op een complete kunstinventaris moet vanaf nu als OPEN worden behandeld.

Nieuwe prioriteit binnen stap 1: zodra de daadwerkelijke scanbestanden toegankelijk zijn, eerst beide stukken van inv. 204 volledig visueel lezen. Als daarin geen boedelinventaris zit, onmiddellijk doorschakelen naar 203, 207 en de familie-/notariële stukken rond 1838 in plaats van tijd te verliezen aan een niet-bestaande schilderijenlijst.

Noordeinde 140 behoort tot de oude Fagel-familiecollectie. De kunstverzamelingen daar werden grotendeels in 1799–1802 verkocht en Hendrik Fagel deed het huis in 1803 van de hand. Een werk dat pas in 1832/1833 door Knip werd tentoongesteld kan dus niet via de oude Noordeinde-inboedel vóór 1803 in Fagel-bezit zijn geraakt.

Lange Vijverberg 14 is voor Paestum de relevante woning: Jacob Fagel verhuurde het pand in 1827 aan zijn broer Hendrik, die er tot zijn dood in 1838 woonde. Als Hendrik Paestum in of kort na 1833 kocht, is dit de meest logische eerste verblijfplaats.

Zoek vanaf nu niet alleen naar “nalatenschap Hendrik Fagel”, maar specifiek naar inboedel / schilderijen / inventaris / taxatie van Lange Vijverberg 14 rond 1838 en naar de latere overgang van de woning en haar inhoud naar de weduwe van Jacob Fagel en haar kinderen. Dat is de kortste objectroute als Paestum inderdaad bij Hendrik hing.

Het Nationaal Archief bevat een afzonderlijk, gedigitaliseerd dossier:

inv. 354 — “Rekeningen betreffende de inboedel van François Hendrik Robert René baron Fagel”, 1861 — 2 stukken.

François H.R.R. Fagel was een van de drie kinderen die na Hendrik Fagels dood in 1838 met hun moeder Lange Vijverberg 14 betrokken. Het familiearchief zelf beschrijft bovendien de hoofd-erflijn van de archivalia als Jacob Fagel → François H.R.R. Fagel → Jacob John Fagel. Dat maakt inv. 354 zeer relevant als mogelijke controle op geërfde roerende goederen, inclusief schilderijen.

Belangrijk: “rekeningen betreffende de inboedel” is geen garantie op een volledige inventarislijst. Maar dit is nu één van de beste gedigitaliseerde 19e-eeuwse controlepunten voor objecten die uit de Fagel-familieboedel kunnen zijn doorgeschoven.

Knip → tentoonstelling Den Haag 1833 → Hendrik Fagel → Lange Vijverberg 14 → weduwe Jacob Fagel + kinderen → François H.R.R. Fagel / Eleonora → eventueel Avegoor.

Deze keten is nog niet bewezen, maar inv. 354 uit 1861 is het eerste later-19e-eeuwse Fagel-dossier dat expliciet over inboedel gaat en dus rechtstreeks objectgericht kan zijn.

Inv. 354 valt precies in het jaar waarin François H.R.R. Fagel referendaris bij het Kabinet des Konings werd. Dat kan betekenen dat de rekeningen samenhangen met inrichting, verhuizing of ordening van zijn huishouding. Dat is nog niet bewezen, maar maakt de inhoud potentieel extra interessant.

Als Paestum via de Fagel-erflijn bij François terechtkwam, zoeken we in inv. 354 vooral naar: schilderijen, tableaux, lijsten, vergulden, inlijsten, transport, taxatie, restauratie, kunsthandelaren, ophangen, kamers en bedragen gekoppeld aan dergelijke posten.

Er is nu hard bewijs dat op Huize Avegoor niet alleen familieportretten, maar ook andere schilderijen uit een “Collection du Baron Fagel, Avegoor, Ellekom” aanwezig waren en in de 20e eeuw via de kunsthandel/veilingmarkt opdoken.

Dat maakt de keten Lange Vijverberg 14 → familie Fagel → Avegoor voor het Paestum-onderzoek veel realistischer dan alleen een archiefhypothese.

We weten nu dat “Baron Fagel, Avegoor” als concrete schilderijenprovenance voorkomt bij meerdere, onderling verschillende kunstwerken. Het is dus geen generieke familie-aanduiding zonder objecthistorische waarde.

Vooral het Schotel-record is methodisch interessant: de provenance “Collection Baron Fagel, Avegoor” stond volgens de veilingbeschrijving op een etiket op de achterzijde. Dat lijkt sterk op het type late provenance-aanduiding dat ook op jouw Grinthuys-kaart kan zijn overgenomen.

Nieuwe zoekrichting: alle Goudstikker-, Van Marle & Bignell-, Frederik Muller-, Mak/Van Waay-, Loth Gijselman-, Venduehuis- en andere catalogi systematisch screenen op de exacte frase “Baron Fagel, Avegoor”, “Collection Fagel”, “Coll. Fagel”, “Avegoor” en varianten. Daarmee kunnen we een echte lijst van schilderijen uit de latere Fagel-collectie reconstrueren en controleren of Knip/Paestum ooit tussen die werken opduikt.

De exacte combinatie J.A. Knip / Paestum / Baron Fagel / Avegoor is nog niet teruggevonden in publiek geïndexeerde catalogi. Daartegenover staat nu een groeiende groep hard gedocumenteerde schilderijen uit de collectie Baron Fagel, Avegoor, waaronder oude meesters én 19e-eeuwse kunst.

Dit is belangrijk: de Avegoor-collectie was dus geen verzameling die uitsluitend uit familieportretten bestond.

Christie’s documenteert B.C. Koekkoeks A winter’s day met provenance “Baron Fagel, Avergoor” → Frederik Muller, Amsterdam, 2 maart 1948, lot 15. Daarmee is nu bewezen dat in 1948 ten minste één concreet schilderij uit de Avegoor/Fagel-provenance via Frederik Muller op de markt kwam.

Dat maakt de volledige Frederik Muller-catalogus van 2 maart 1948 nu een nieuwe topprioriteit. Als lot 15 uit een grotere Fagel-consignatie kwam, kunnen naburige lotnummers meer werken uit dezelfde collectie bevatten. Dáár kan een Knip onder een algemene titel als “Italiaansch landschap”, “ruïnes”, “landschap met vee” of “tempels” tussen zitten.

Geen exacte Paestum/Knip/Avegoor-hit gevonden. De Fagel-route is echter sterker geworden, omdat vijf concrete kunstwerken nu als vergelijkbare collectieprovenances zijn vastgelegd, waaronder twee 19e-eeuwse landschap-/veewerken en een werk dat rechtstreeks via Frederik Muller 1948 liep.

De volgende stap is daarom niet nóg breder zoeken, maar de Frederik Muller-veiling van 2 maart 1948 rond lot 15 reconstrueren: titelpagina, consignor/property heading en liefst ten minste lots 1–30. Daarna dezelfde methode toepassen op Van Marle & Bignell 1943 en Loth Gijselman 1981.

Tijdens het reconstrueren van Frederik Muller 1948 is een veel directere Fagel-bron opgedoken: een afzonderlijke veilingcatalogus van de collectie van wijlen baron Henry Fagel.

Titel: Catalogue de vingt-quatre tableaux des principaux maîtres des écoles hollandaise et flamande : collection de feu M. le baron Henry Fagel.

Veiling: Hôtel Drouot, Parijs, 4 mei 1870. Lugt 32007. De originele catalogus is gedigitaliseerd en via Open Library/Internet Archive leesbaar en digitaal raadpleegbaar.

Dit is voor de provenance veel belangrijker dan een losse Fagel-vermelding in een latere veiling, omdat hier 24 schilderijen expliciet als één Fagel-collectie worden verkocht.

• Open Library — lezen / PDF / tekst ↗
• Internet Archive — originele scan ↗

Open Library identificeert de editie als OL25499204M, Internet Archive-id demaitdes00htel, OCLC 171419867, Lugt 32007.

Deze veiling lijkt vooral oude Hollandse en Vlaamse meesters te bevatten. Daarom is het nog niet waarschijnlijk dat het 19e-eeuwse Paestum-schilderij van J.A. Knip één van deze 24 lots was. Maar deze catalogus is cruciaal omdat hij een concreet dispersiemoment van de Fagel-collectie in 1870 documenteert.

De volledige catalogus moet nu lot 1–24 worden uitgelezen. Daarna kunnen we bepalen welke werken in 1870 uit de familie verdwenen en welke soorten schilderijen kennelijk niet in deze verkoop zaten. Als Paestum ontbreekt, ondersteunt dat juist de mogelijkheid dat het in een andere Fagel-tak of op Avegoor bleef.

De originele catalogus is bibliografisch hard geïdentificeerd als Catalogue de vingt-quatre tableaux des principaux maîtres des écoles hollandaise et flamande : collection de feu M. le baron Henry Fagel, Hôtel Drouot, Parijs, 4 mei 1870, Lugt 32007. Open Library noemt Internet Archive-id demaitdes00htel.

De scan zelf is publiek beschikbaar, maar de huidige webtoegang levert de OCR/losse scanpagina’s hier niet volledig uit. Daarom is hieronder strikt onderscheid gemaakt tussen hard gereconstrueerde lots en lots die nog rechtstreeks uit de originele scan moeten worden gelezen. Er wordt niets ingevuld op basis van giswerk.

De zes hard geïdentificeerde lots zijn allemaal 17e-eeuwse Hollandse/Flemish old masters: Cuyp, Van der Heyden, Ruysch, Ter Borch, Wouwerman en Wijnants. Lot 17, Rachel Ruysch, is bovendien vandaag exact geïdentificeerd in het Norton Simon Museum; de museumprovenance noemt expliciet “Baron Hendrik Fagel III … sale, Paris, Drouot, 4 May 1870, no. 17”.

Er is onder de tot nu toe gereconstrueerde lots geen J.A. Knip en geen 19e-eeuws Paestum-werk. Dat is nog geen formeel bewijs dat Knip in alle 24 lots ontbreekt zolang lot 1–6, 9–16, 18–20 en 22 niet primair zijn uitgelezen.

• Open Library — editie 1870 / lees-/exportopties ↗
• Internet Archive — scan, id demaitdes00htel ↗

De resterende 18 lots moeten rechtstreeks van deze scan worden overgenomen. Tot dat gebeurd is, blijven ze bewust OPEN in plaats van ze uit secundaire vermoedens aan kunstenaars toe te schrijven.

Kan de keten Knip → tentoonstelling Den Haag 1833 → Hendrik baron Fagel → familie Fagel / Huis Oranje → latere kunsthandel of veiling met primaire documenten worden bewezen?

De route is inhoudelijk plausibel maar nog niet bewezen. De onderstaande inventarisnummers en archieven zijn nu de concrete controlepunten.

Er is nog geen publieke veilinghit gevonden waarin J.A. Knips Paestum/Capaccio/buffels-werk opnieuw met die exacte titel verschijnt. Wel zijn Knip-provenances gevonden via Frederik Muller, A. Mak, Mak van Waay, Sotheby's Amsterdam, Christie's Amsterdam, Venduehuis, Douwes en Simonis & Buunk. Dat betekent dat de volgende winst waarschijnlijk uit oude catalogusscans en niet-geïndexeerde lotteksten moet komen, niet uit gewone webzoekresultaten.